Πέμπτη 21 Αυγούστου 2014

Εξαναγκασμένη Ταλάντωση

Μέxρι στιγμής έχουν μελετηθεί η Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση και η Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση με απόσβεση. Με την βοήθεια των μαθηματικών είχαμε καταλήξει στην διαφορική εξίσωση
$$mx''(t)+bx'(t)+Dx(t)=0$$
η οποία προκύπτει από την $\Sigma F = -bv-Dx$. Τώρα εκτός από δύναμη απόσβεσης και την δύναμη επαναφοράς, υπάρχει και η δύναμη του εξωτερικού διεγέρτη. Θεωρούμε ότι η δύναμη αυτή είναι συνάρτηση του χρόνου. Δηλαδή θα ισχύει
$$\Sigma F = -bv-Dx+f(t)$$
ή με μορφή διαφορικής εξίσωσης
$$mx''(t)+bx'(t)+Dx(t)=f(t)$$

Θα χρειαστείτε

  • Γραμμικές διαφορικές εξισώσεις 2ου βαθμού με σταθερούς συντελεστές
  • Πολυώνυμα
  • Τριγωνομετρία
  • Τριώνυμα
Από τα δύο τελευταία χρειάζεστε μόνο γνώσεις εκ ταυτοτήτων ίσων ποσοτήτων και τίποτε άλλο. Για το πρώτο, γενικεύεται η θεωρία που παρουσιάστηκε στις δύο προηγούμενες αναρτήσεις.

Θεωρία

Μέχρι στιγμής οι διαφορικές εξισώσεις που χρειάστηκαν απαιτούσαν το δεξί μέλος τους να ισούται με $0$. Πλέον αυτό δεν ισχύει και θα χρειαστεί επέκταση της θεωρίας. Πιο συγκεκριμένα, για να λυθεί μία μη-ομογενής διαφορική εξίσωση 2ου βαθμού με σταθερούς συντελεστές ακολουθούμε τα εξής δύο βήματα:
  1. Λύνουμε την αντίστοιχη ομογενή. Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε ότι έχουμε κάνει μέχρι τώρα χωρίς καμία αλλαγή. Έτσι βρίσκουμε μία από τις 3 περιπτώσεις που έχουν μελετηθεί ήδη.
  2. Βρίσκουμε μία μερική λύση. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να βρούμε μία συνάρτηση που ικανοποιεί την διαφορική εξίσωση. Ακούγεται δύσκολο και πολύ γενικό αλλά είναι αρκετά απλό αφού ακολουθούμε πάντα την ίδια διαδικασία.
Το δεξί μέλος αποτελείται από όρους
$$ e^{αt}P_ν(x)ημ(ωt) \text{ ή } e^{αt}P(x)συν(ωt) $$
όπου $P_ν(X)$ πολυώνυμο ν βαθμού. Για να συνεχίσουμε θα χρειαστεί να γνωρίζουμε τις ρίζες του πολυωνύμου της ομογενούς διαφορικής εξίσωσης. Έστω ότι στην γενική περίπτωση είναι οι $ν$ ρίζες 
$$y_k=y_1+iy_2 \text{ με } 1 \le k \le ν$$

Περίπτωση $y_1+iy_2 \neq α+iω$ για κάθε ρίζα

Η μερική λύση είναι της μορφής
$$y_μ=e^{αt}Q_ν(t)(c_1ημ(ωt) + c_2συν(ωt)) $$
που του πολυώνυμου $Q_ν(t)$ θα πρέπει να βρούμε τους συντελεστές.

Περίπτωση $y_1+iy_2 = α+iω$ για κάποια ρίζα

Η μερική λύση είναι της μορφής
$$y_μ=e^{αt}t^ρQ_ν(t)(c_1ημ(ωt)+c_2συν(ωt) )$$
όπου πάλι του πολυώνυμου $Q_ν(t)$ θα πρέπει να βρούμε τους συντελεστές και το $ρ$ είναι η πολλαπλότητα της ρίζας (αν είναι διπλή τότε $ρ=2$, αν είναι μονή τότε $ρ=1$).

Παραδείγματα

Σε αυτή τη σελίδα υπάρχουν παραδείγματα

Μελέτη

Μελετώντας τις περιπτώσεις παρατηρούμε ότι
  • Σε κάθε περίπτωση η λύση της διαφορικής εξίσωσης, είτε είναι απλή είτε με απόσβεση, περιέχει δύο όρους. Ο ένας όρος δεν έχει να κάνει με την δύναμη που εξαναγκάζει την ταλάντωση και ο δεύτερος όρος που είναι πανομοιότυπος με την εν λόγω δύναμη.
  • Η μόνη περίπτωση που η τελική λύση δεν περιέχει πανομοιότυπο όρο με την δύναμη είναι η περίπτωση που η μια από τις ρίζες του τριωνύμου "εμπεριέχεται" στην δύναμη. Δηλαδή όταν $y_1+iy_2 = α+iω$.
Ας δούμε τις περιπτώσεις μία προς μία

Περίπτωση $f(t)=e^{αt}P(t)ημ(ωt)$ με $α \gt 0$

Η μερική λύση είναι είτε ίδιας μορφής είτε πολλαπλασιασμένης με κάποιο $t^ρ$. Τότε με όρια έχουμε
$$\lim_{t \to \infty}e^{αt}t^ρP(t)=\infty$$
Συνεπώς βάζοντας και το ημίτονο ο όρος πηγαινοέρχεται από το $-\infty$ στο $\infty$ και άρα δεν υπάρχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Περίπτωση $f(t)=e^{αt}P(t)ημ(ωt)$ με $α \lt 0$

Όμοια με πριν, ή μερική λύση είναι της μορφής $e^{αt}t^ρQ_ν(t)ημ(ωt)$ με τη μόνη διαφορά ότι τώρα
$$\lim_{t \to \infty}e^{αt}t^ρP(t)ημ(ωt)=0$$
Συνεπώς ο όρος $y_μ$ τείνει στο $0$ μετά από κάποια χρονική στιγμή και στην γενική λύση παραμένει μόνο η λύση της ομογενούς διαφορικής εξίσωσης. Με άλλα λόγια, μετά από αρκετή ώρα, το σώμα θα εκτελέσει ότι ακριβώς θα εκτελούσε χωρίς τη δύναμη εξαναγκασμού.

Περίπτωση $f(t)=P_ν(t)ημ(ωt)$ με $ν \gt 0$

Αυτή η περίπτωση είναι σχεδόν ίδια με την πρώτη και άρα εύκολα αποδεικνύεται ότι και πάλι το σώμα θα πηγαινοέρχεται μεταξύ $-\infty$ και $\infty$.

Περίπτωση $f(t)=P_ν(t)$ με $ν \gt 0$

Αν δεν υπάρχει ο ημιτονικός όρος, το σώμα θα εκτελεί ότι ακριβώς εκτελούσε στην απλή ταλάντωση, με τη μόνη διαφορά ότι το σημείο ισοροπίας θα μεταβάλεται σύμφωνα με το πολυώνυμο $Q_ν(t)$.


Περίπτωση $f(t)=Αημ(ωt)$ ή $f(t)=Ασυν(ωt)$


Χωρίς απόσβεση


Αν μία από τις ρίζες του τριωνύμου είναι η $y=iω$

Τότε η μερική λύση είναι της μορφής
$$y_μ=αtημ(ωt)+βtσυν(ωt)$$
Πάμε για αρκετά μαθηματικά. Θα βρούμε τα $α$ και $β$ ώστε η $y_μ=αtημ(ωt)+βtσυν(ωt) $ να είναι λύση της διαφορικής εξίσωσης. Διαδοχικά έχουμε
$$y_μ'=(α-βωt)ημ(ωt)+(αωt+β)συν(ωt))$$
και
$$ y_μ''= ω(-2β-αωt)ημ(ωt)+(2α-βωt)συν(ωt)) $$
Βάζοντάς τα στην διαφορική εξίσωση θα έχουμε
$$mω\left( (-2β-αωt)ημ(ωt)+(2α-βωt)συν(ωt)\right)+D\left(αtημ(ωt)+βtσυν(ωt) \right) \equiv Αημ(ωt) \\ (-2βmω-αmω^2t+Dαt)ημ(ωt)+(2αmω-βmω^2t+βDt)συν(ωt)\equiv Αημ(ωt)$$
Έχουμε δει ότι $D=mω^2$ και έτσι μένει
$$(-2βmω)ημ(ωt)+(2αmω)συν(ωt) \equiv Αημ(ωt)$$
και άρα προκύπτει το σύστημα
$$-2βmω=Α \\ 2αmω =0$$
Δηλαδή
$$β=-\frac{Α}{2mω} \\α =0$$
Βρήκαμε λοιπόν την μερική λύση
$$y_μ=-\frac{Α}{2mω}tσυν(ωt)$$
Η πλήρης λύση λοιπόν είναι η
$$x(t)=c_1ημ(ωt)+c_2συν(ωt)-\frac{Α}{2mω}tσυν(ωt)$$
Αυτό σημαίνει ότι το πλάτος της ταλάντωσης θα αυξάνεται συνεχώς μέχρι να απειριστεί.

Αν καμία από τις ρίζες του τριωνύμου δεν είναι η $y=iω$

Τότε η μερική λύση είναι της μορφής
$$y_μ=αημ(ωt)+βσυν(ωt)$$
Πάμε επίσης για αρκετά μαθηματικά. Θα βρούμε τα $α$ και $β$ ώστε η $y_μ=αημ(ωt)+βσυν(ωt) $ να είναι λύση της διαφορικής εξίσωσης. Διαδοχικά έχουμε
$$y_μ'=-βωημ(ωt)+αωσυν(ωt)$$
και
$$ y_μ''= -αω^2ημ(ωt)-βω^2συν(ωt) $$
Βάζοντάς τα στην διαφορική εξίσωση θα έχουμε
$$m\left(-αω^2ημ(ωt)-βω^2συν(ωt)\right)+D\left(αημ(ωt)+βσυν(ωt) \right) \equiv Αημ(ωt) \\ (-αmω^2+Dα)ημ(ωt)+(-βmω^2+βD)συν(ωt)\equiv Αημ(ωt)$$
και άρα προκύπτει το σύστημα
$$-αmω^2+Dα=Α \\ -βmω^2+βD =0$$
Δηλαδή
$$α=-\frac{Α}{D-mω^2} \\β =0$$
Βρήκαμε λοιπόν την μερική λύση
$$y_μ=-\frac{Α}{D-mω^2}ημ(ωt)$$
και επειδή
$$D=mω_0^2$$
η πλήρης λύση είναι η
$$x(t)=c_1ημ(ωt)+c_2συν(ωt)-\frac{Α}{m(ω_0^2-ω^2)}ημ(ωt)$$
Αυτό σημαίνει ότι το πλάτος της ταλάντωσης θα αυξάνεται όσο το $ω$ πλησιάζει το $ω_0$.

Με απόσβεση

Εδώ και αν δεν έχει αρκετά μαθηματικά. Θα βρούμε τα $α$ και $β$ ώστε η $y_μ=αημ(ωt)+βσυν(ωt) $ να είναι λύση της διαφορικής εξίσωσης. Διαδοχικά έχουμε
$$y_μ'=-βωημ(ωt)+αωσυν(ωt)$$
και
$$ y_μ''= -αω^2ημ(ωt)-βω^2συν(ωt) $$
Βάζοντάς τα στην διαφορική εξίσωση θα έχουμε
$$m\left(-αω^2ημ(ωt)-βω^2συν(ωt)\right) + b\left(-βωημ(ωt)+αωσυν(ωt)\right) + D\left(αημ(ωt)+βσυν(ωt)\right) \\ \equiv Αημ(ωt) \\ (-αmω^2-βbω + Dα)ημ(ωt)+(-βmω^2+αbω+βD)συν(ωt) \\ \equiv Αημ(ωt)$$
και άρα προκύπτει το σύστημα
$$-αmω^2-βbω+Dα=Α \\ -βmω^2+αbω+βD=0$$
Με λύση του συστήματος να είναι η (φαίνεται δύσκολο αλλά είναι πρωτοβάθμιο)
$$α=-\frac{A (D -m ω)^2}{-b^2 ω^2-(D-m ω^2)^2} \\ β =-\frac{A b ω}{b^2 ω^2+D^2-2 D m ω^2+m^2 ω^4}$$
Η μερική λύση λοιπόν είναι η
$$\frac{A (D -m ω)^2}{b^2 ω^2+(D-m ω^2)^2}ημ(ωt)-\frac{A b ω}{b^2 ω^2+D^2-2 D m ω^2+m^2 ω^4}συν(ωt)$$
Σας θυμίζω από τριγωνομετρία ότι η προηγούμενη παράσταση είναι ισοδύναμη με μία $Rημ(ωt+φ)$ με $$R=\sqrt{\left(\frac{A (D -m ω)^2}{b^2 ω^2+(D-m ω^2)^2}\right)^2+\left(\frac{A b ω}{b^2 ω^2+D^2-2 D m ω^2+m^2 ω^4}\right)^2} \\ = \frac{Α}{\sqrt{b^2 ω^2+(D-m ω^2)^2}}$$
και
$$φ=τοξεφ\left(\frac{m ω^2-D}{b ω}\right) $$
Η πλήρης λύση λοιπόν είναι η
$$x(t)=c_1ημ(ωt)+c_2συν(ωt)+ \frac{Α}{\sqrt{b^2 w^2+\left(d-m w^2\right)^2}}ημ(ωt+φ)$$
Θα μελετήσουμε ως προς $ω$ την παράσταση
$$b^2 ω^2+(D-m ω^2)^2$$
αφού όσο πιο μικρή είναι, τόσο μεγαλώνει το πλάτος. Με παραγωγίσεις και μηδενισμούς και... (για μέγιστα και ελάχιστα) έχουμε ότι
  • Αν $b^2 \ge 2Dm$ η ποσότητα αυξάνει και άρα δεν υπάρχει ενδιαφέρον
  • Αν $b^2 \lt 2Dm$ έχουμε ελάχιστη ποσότητα στο $ω=\sqrt{\frac{D}{m}-\frac{b^2}{2m^2}}$

Συντονισμός

Παρατηρήσατε ότι στις προηγούμενες περιπτώσεις όταν η συχνότητα της $f$ γινόταν ίση με $ω=\sqrt{\frac{D}{m}-\frac{b^2}{2m^2}}$ και ισχύει η σχέση $b^2 \lt 2Dm$, το πλάτος της ταλάντωσης γίνεται μέγιστο ή τείνει στο άπειρο. Τότε η δύναμη προσφέρει με τον "καλύτερο" δυνατό τρόπο ενέργεια στο σύστημα και το φαινόμενο αυτό ονομάζεται συντονισμός.

Εφαρμογή

Στο widget μπορείτε να πειραματιστείτε με διάφορες τιμές των παραμέτρων. Θυμίζω ότι για συντονισμό θα πρέπει να βάλετε $ω=\sqrt{\frac{D}{m}-\frac{b^2}{2m^2}}$ και $b^2 \lt 2Dm$

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου