Τρίτη 26 Αυγούστου 2014

Ηλεκτρικές ταλαντώσεις

Στις μηχανικές ταλαντώσεις, το μόνο που χρειαστήκαμε από θεωρία στην φυσική, ήταν
  • ο νόμος του Hooke για την δύναμη επαναφοράς
  • δυναμική ενέργεια
  • αντίσταση στην κίνηση
  • μετατόπιση
  • ταχύτητα
  • επιτάχυνση
Όλα τα προηγούμενα μπορούν να θεωρηθούν βάση στην μελέτη, αφού δεν χρειάζεται προηγούμενη θεωρία για να χρησιμοποιηθούν. Αυτό δεν συμβαίνει στον ηλεκτρισμό. Πιο γενικά, ο ηλεκτρομαγνητισμός ακόμα φοβίζει τους μαθητές στο τμήμα Φυσικής, και θεωρείται από τα πιο δύσκολα μαθήματα (μαζί με τα μαθηματικά!). Θα προσπαθήσω να μην εμβαθύνω πολύ σε έννοιες και χαθεί η ουσία του ιστολογίου.

Θα χρειαστείτε

Όσοι έχετε διαβάσει τις προηγούμενες αναρτήσεις για τις ταλαντώσεις, δεν θα χρειαστείτε τίποτα νέο. Σίγουρα γνωρίζετε για παραγώγους, ολοκληρώματα, διαφορικές, τριγωνομετρία, εκθετικές και όρια.

Λίγη θεωρία

Ορίσατε το ηλεκτρικό ρεύμα ως $\frac{ΔQ}{Δt}$ και άρα στην γενική περίπτωση (τώρα που γνωρίζετε παραγώγους)
$$I(t)=\frac{dQ(t)}{dt}$$
Ορίσατε επίσης ως ωμική αντίσταση το πηλίκο $R=\frac{V}{I}$, δηλαδή θα έχουμε
$$V(t)=RI(t)$$
Χωρίς την απόδειξη (προς το παρόν) θεωρήστε ότι ένα πηνίο έχει τάση από αυτεπαγωγή
$$V(t)=L\frac{dI(t)}{dt}$$
Ορίσατε ως χωρητικότητα ενός πυκνωτή ως
$$C=\frac{Q}{V}$$
Από τον 2ο νόμο του Kirchhof (ή την αρχή διατήρησης της ενέργειας αν προτιμάτε) σε ένα κύκλωμα RLC θα ισχύει

$$V_R+V_L+V_C=v(t)$$
ή αν αντικαταστήσουμε τις τάσεις
$$Ri(t)+Li'(t)+\frac{1}{C}q(t)=v(t)$$
αντικαθιστώντας την $i(t)$ έχουμε
$$Lq''(t)+Rq'(t)+\frac{1}{C}q(t)=v(t)$$

Εδώ δεν χρειάζετε να γράψω τίποτε άλλο, αφού η προηγούμενη διαφορική εξίσωση δεν έχει να ζηλέψει από την αντίστοιχη στην μηχανική. Απλά αντικαταστήστε
  • $q \to x$
  • $q' \to v$
  • $L \to m$
  • $R \to b$
  • $\frac{1}{C} \to D$
και θα έχετε όλη την προηγούμενη μελέτη που έχει γίνει στις μηχανικές ταλαντώσεις.

Λίγα σχόλια

Ο λόγος που ξεκίνησα αυτό το ιστολόγιο θυμίζω ότι είναι αυτός ακριβώς. Να δείτε την φυσική από την πλευρά των μαθηματικών ώστε αν χρειαστεί να μελετήσετε κάτι φαινομενικά νέο, ίσως δεν χρειαστεί τελικά να ασχοληθείτε καθόλου. Τα σύμβολα ίσως αλλάζουν, αλλά η ουσία είναι εντελώς ίδια.

Δευτέρα 25 Αυγούστου 2014

Ενέργεια στις Ταλαντώσεις

Οι περισσότεροι γνωρίζουν ότι η δυναμική ενέργεια του ελατήριου είναι $\frac{1}{2}Dx^2$. Αυτό το μάθατε μέσω της γραφικής παράστασης της δύναμης ως συνάρτηση της μετατόπισης. Το έργο λοιπόν της δύναμης (δηλαδή η δυναμική ενέργεια) είναι το εμβαδόν μεταξύ της γραφικής παράστασης και του άξονα, μεταξύ δύο μετατοπίσεων $x_1$ και $x_2$. Έτσι αν η δύναμη είναι σταθερή ή είναι γραμμική όλα είναι μια χαρά, όπως φαίνεται και στο γράφημα

Τα πράγματα περιπλέκονται αν η δύναμη είναι σύνθετη.

Θα χρειαστείτε

  • Ολοκληρώματα
  • Παραγώγους
  • Διανύσματα (μόνο αν θέλετε να μάθετε για επικαμπύλια ολοκληρώματα)

Ορισμοί

Δυναμική Ενέργεια

Ο ορισμός για μία δύναμη με σταθερή διεύθυνση είναι λοιπόν
$$ΔU=W=\int_{x_1}^{x_2}F(x)dx$$
Πιο συγκεκριμένα το έργο της δύναμης ορίζεται ως το επικαμπύλιο ολοκλήρωμα
$$\int_C \mathbf{F} d\mathbf{x}$$
αλλά το τι είναι το επικαμπύλιο τραβάει πολύ για Γ Λυκείου οπότε την αφήνω προς το παρόν. Στην φυσική του σχολείου θα χρειαστείτε μόνο ότι η καμπύλη είναι ένα διάστημα του άξονα $x'x$ και άρα θα δουλεύετε πάντα ως
$$\int_{x_1}^{x_2} F dx$$
Για εφαρμογή στην απλή αρμονική ταλάντωση, όπου $F(x)=-Dx$
$$ΔU=-W=-\int_{x_1}^{x_2}F(x)dx=\int_{x_1}^{x_2}Dxdx=\frac{1}{2}Dx_2^2-\frac{1}{2}Dx_1^2$$
αν μάλιστα θεωρήσουμε ότι $x_1=0$ για το σημείο μηδενικής δυναμικής ενέργειας, το έργο που προσφέρεται στο ελατήριο μέχρι το τυχόν σημείο $x_2=x$ είναι η γνωστή
$$U=-W=\frac{1}{2}Dx^2$$

Κινητική Ενέργεια

Έχετε σκεφτεί ότι δεν έχει εξηγηθεί σε καμία τάξη από που βγαίνει ο τύπος της κινητικής ενέργειας; Ο τύπος λοιπόν βγαίνει από τον δεύτερο νόμο του Νεύτωνα.
$$ \mathbf{F}= \frac{d\mathbf{P}}{dt}$$
όπου P είναι η ορμή:
$$\mathbf{P} = m \mathbf{v}$$
Συνεπώς, αν η μάζα θεωρηθεί σταθερή, θα ισχύει και
$$d\mathbf{P} = m d\mathbf{v}$$
Γνωρίζετε επίσης ότι:
$$\frac{d\mathbf{x}}{dt} = d\mathbf{v}$$
Το μόνο που θα πρέπει να δεχτείτε χωρίς απόδειξη είναι ότι στα διανύσματα παραγωγίζουμε κάθε συντεταγμένη με τον συνήθη τρόπο σαν να είναι συναρτήσεις. Έτσι τελικά έχουμε
$$ΔK=-W=-\int_C \mathbf{F} d\mathbf{x}= -\int_C \mathbf{F} \cdot \mathbf{v} dt =  -\int_C \frac{d\mathbf{P}}{dt} \cdot \mathbf{v} dt \\ =- \int_C \mathbf{v} d\mathbf{P} =-\int_C m\mathbf{v} d\mathbf{v}$$
Άρα, σε περίπτωση που η κίνηση γίνεται σε σταθερή διεύθυνση ισχύει ο γνωστός τύπος
$$ΔK=-\int_C mv dv=\frac{1}{2}mΔv^2$$
ή θεωρώντας $0$ την αρχική ταχύτητα
$$K=\frac{1}{2}mv^2$$
Δεν πιστεύω ακόμα να απορείτε γιατί ονομάστηκε Νευτώνια φυσική!

Πέμπτη 21 Αυγούστου 2014

Εξαναγκασμένη Ταλάντωση

Μέxρι στιγμής έχουν μελετηθεί η Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση και η Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση με απόσβεση. Με την βοήθεια των μαθηματικών είχαμε καταλήξει στην διαφορική εξίσωση
$$mx''(t)+bx'(t)+Dx(t)=0$$
η οποία προκύπτει από την $\Sigma F = -bv-Dx$. Τώρα εκτός από δύναμη απόσβεσης και την δύναμη επαναφοράς, υπάρχει και η δύναμη του εξωτερικού διεγέρτη. Θεωρούμε ότι η δύναμη αυτή είναι συνάρτηση του χρόνου. Δηλαδή θα ισχύει
$$\Sigma F = -bv-Dx+f(t)$$
ή με μορφή διαφορικής εξίσωσης
$$mx''(t)+bx'(t)+Dx(t)=f(t)$$

Θα χρειαστείτε

  • Γραμμικές διαφορικές εξισώσεις 2ου βαθμού με σταθερούς συντελεστές
  • Πολυώνυμα
  • Τριγωνομετρία
  • Τριώνυμα
Από τα δύο τελευταία χρειάζεστε μόνο γνώσεις εκ ταυτοτήτων ίσων ποσοτήτων και τίποτε άλλο. Για το πρώτο, γενικεύεται η θεωρία που παρουσιάστηκε στις δύο προηγούμενες αναρτήσεις.

Θεωρία

Μέχρι στιγμής οι διαφορικές εξισώσεις που χρειάστηκαν απαιτούσαν το δεξί μέλος τους να ισούται με $0$. Πλέον αυτό δεν ισχύει και θα χρειαστεί επέκταση της θεωρίας. Πιο συγκεκριμένα, για να λυθεί μία μη-ομογενής διαφορική εξίσωση 2ου βαθμού με σταθερούς συντελεστές ακολουθούμε τα εξής δύο βήματα:
  1. Λύνουμε την αντίστοιχη ομογενή. Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε ότι έχουμε κάνει μέχρι τώρα χωρίς καμία αλλαγή. Έτσι βρίσκουμε μία από τις 3 περιπτώσεις που έχουν μελετηθεί ήδη.
  2. Βρίσκουμε μία μερική λύση. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να βρούμε μία συνάρτηση που ικανοποιεί την διαφορική εξίσωση. Ακούγεται δύσκολο και πολύ γενικό αλλά είναι αρκετά απλό αφού ακολουθούμε πάντα την ίδια διαδικασία.
Το δεξί μέλος αποτελείται από όρους
$$ e^{αt}P_ν(x)ημ(ωt) \text{ ή } e^{αt}P(x)συν(ωt) $$
όπου $P_ν(X)$ πολυώνυμο ν βαθμού. Για να συνεχίσουμε θα χρειαστεί να γνωρίζουμε τις ρίζες του πολυωνύμου της ομογενούς διαφορικής εξίσωσης. Έστω ότι στην γενική περίπτωση είναι οι $ν$ ρίζες 
$$y_k=y_1+iy_2 \text{ με } 1 \le k \le ν$$

Περίπτωση $y_1+iy_2 \neq α+iω$ για κάθε ρίζα

Η μερική λύση είναι της μορφής
$$y_μ=e^{αt}Q_ν(t)(c_1ημ(ωt) + c_2συν(ωt)) $$
που του πολυώνυμου $Q_ν(t)$ θα πρέπει να βρούμε τους συντελεστές.

Περίπτωση $y_1+iy_2 = α+iω$ για κάποια ρίζα

Η μερική λύση είναι της μορφής
$$y_μ=e^{αt}t^ρQ_ν(t)(c_1ημ(ωt)+c_2συν(ωt) )$$
όπου πάλι του πολυώνυμου $Q_ν(t)$ θα πρέπει να βρούμε τους συντελεστές και το $ρ$ είναι η πολλαπλότητα της ρίζας (αν είναι διπλή τότε $ρ=2$, αν είναι μονή τότε $ρ=1$).

Παραδείγματα

Σε αυτή τη σελίδα υπάρχουν παραδείγματα

Μελέτη

Μελετώντας τις περιπτώσεις παρατηρούμε ότι
  • Σε κάθε περίπτωση η λύση της διαφορικής εξίσωσης, είτε είναι απλή είτε με απόσβεση, περιέχει δύο όρους. Ο ένας όρος δεν έχει να κάνει με την δύναμη που εξαναγκάζει την ταλάντωση και ο δεύτερος όρος που είναι πανομοιότυπος με την εν λόγω δύναμη.
  • Η μόνη περίπτωση που η τελική λύση δεν περιέχει πανομοιότυπο όρο με την δύναμη είναι η περίπτωση που η μια από τις ρίζες του τριωνύμου "εμπεριέχεται" στην δύναμη. Δηλαδή όταν $y_1+iy_2 = α+iω$.
Ας δούμε τις περιπτώσεις μία προς μία

Περίπτωση $f(t)=e^{αt}P(t)ημ(ωt)$ με $α \gt 0$

Η μερική λύση είναι είτε ίδιας μορφής είτε πολλαπλασιασμένης με κάποιο $t^ρ$. Τότε με όρια έχουμε
$$\lim_{t \to \infty}e^{αt}t^ρP(t)=\infty$$
Συνεπώς βάζοντας και το ημίτονο ο όρος πηγαινοέρχεται από το $-\infty$ στο $\infty$ και άρα δεν υπάρχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Περίπτωση $f(t)=e^{αt}P(t)ημ(ωt)$ με $α \lt 0$

Όμοια με πριν, ή μερική λύση είναι της μορφής $e^{αt}t^ρQ_ν(t)ημ(ωt)$ με τη μόνη διαφορά ότι τώρα
$$\lim_{t \to \infty}e^{αt}t^ρP(t)ημ(ωt)=0$$
Συνεπώς ο όρος $y_μ$ τείνει στο $0$ μετά από κάποια χρονική στιγμή και στην γενική λύση παραμένει μόνο η λύση της ομογενούς διαφορικής εξίσωσης. Με άλλα λόγια, μετά από αρκετή ώρα, το σώμα θα εκτελέσει ότι ακριβώς θα εκτελούσε χωρίς τη δύναμη εξαναγκασμού.

Περίπτωση $f(t)=P_ν(t)ημ(ωt)$ με $ν \gt 0$

Αυτή η περίπτωση είναι σχεδόν ίδια με την πρώτη και άρα εύκολα αποδεικνύεται ότι και πάλι το σώμα θα πηγαινοέρχεται μεταξύ $-\infty$ και $\infty$.

Περίπτωση $f(t)=P_ν(t)$ με $ν \gt 0$

Αν δεν υπάρχει ο ημιτονικός όρος, το σώμα θα εκτελεί ότι ακριβώς εκτελούσε στην απλή ταλάντωση, με τη μόνη διαφορά ότι το σημείο ισοροπίας θα μεταβάλεται σύμφωνα με το πολυώνυμο $Q_ν(t)$.


Περίπτωση $f(t)=Αημ(ωt)$ ή $f(t)=Ασυν(ωt)$


Χωρίς απόσβεση


Αν μία από τις ρίζες του τριωνύμου είναι η $y=iω$

Τότε η μερική λύση είναι της μορφής
$$y_μ=αtημ(ωt)+βtσυν(ωt)$$
Πάμε για αρκετά μαθηματικά. Θα βρούμε τα $α$ και $β$ ώστε η $y_μ=αtημ(ωt)+βtσυν(ωt) $ να είναι λύση της διαφορικής εξίσωσης. Διαδοχικά έχουμε
$$y_μ'=(α-βωt)ημ(ωt)+(αωt+β)συν(ωt))$$
και
$$ y_μ''= ω(-2β-αωt)ημ(ωt)+(2α-βωt)συν(ωt)) $$
Βάζοντάς τα στην διαφορική εξίσωση θα έχουμε
$$mω\left( (-2β-αωt)ημ(ωt)+(2α-βωt)συν(ωt)\right)+D\left(αtημ(ωt)+βtσυν(ωt) \right) \equiv Αημ(ωt) \\ (-2βmω-αmω^2t+Dαt)ημ(ωt)+(2αmω-βmω^2t+βDt)συν(ωt)\equiv Αημ(ωt)$$
Έχουμε δει ότι $D=mω^2$ και έτσι μένει
$$(-2βmω)ημ(ωt)+(2αmω)συν(ωt) \equiv Αημ(ωt)$$
και άρα προκύπτει το σύστημα
$$-2βmω=Α \\ 2αmω =0$$
Δηλαδή
$$β=-\frac{Α}{2mω} \\α =0$$
Βρήκαμε λοιπόν την μερική λύση
$$y_μ=-\frac{Α}{2mω}tσυν(ωt)$$
Η πλήρης λύση λοιπόν είναι η
$$x(t)=c_1ημ(ωt)+c_2συν(ωt)-\frac{Α}{2mω}tσυν(ωt)$$
Αυτό σημαίνει ότι το πλάτος της ταλάντωσης θα αυξάνεται συνεχώς μέχρι να απειριστεί.

Αν καμία από τις ρίζες του τριωνύμου δεν είναι η $y=iω$

Τότε η μερική λύση είναι της μορφής
$$y_μ=αημ(ωt)+βσυν(ωt)$$
Πάμε επίσης για αρκετά μαθηματικά. Θα βρούμε τα $α$ και $β$ ώστε η $y_μ=αημ(ωt)+βσυν(ωt) $ να είναι λύση της διαφορικής εξίσωσης. Διαδοχικά έχουμε
$$y_μ'=-βωημ(ωt)+αωσυν(ωt)$$
και
$$ y_μ''= -αω^2ημ(ωt)-βω^2συν(ωt) $$
Βάζοντάς τα στην διαφορική εξίσωση θα έχουμε
$$m\left(-αω^2ημ(ωt)-βω^2συν(ωt)\right)+D\left(αημ(ωt)+βσυν(ωt) \right) \equiv Αημ(ωt) \\ (-αmω^2+Dα)ημ(ωt)+(-βmω^2+βD)συν(ωt)\equiv Αημ(ωt)$$
και άρα προκύπτει το σύστημα
$$-αmω^2+Dα=Α \\ -βmω^2+βD =0$$
Δηλαδή
$$α=-\frac{Α}{D-mω^2} \\β =0$$
Βρήκαμε λοιπόν την μερική λύση
$$y_μ=-\frac{Α}{D-mω^2}ημ(ωt)$$
και επειδή
$$D=mω_0^2$$
η πλήρης λύση είναι η
$$x(t)=c_1ημ(ωt)+c_2συν(ωt)-\frac{Α}{m(ω_0^2-ω^2)}ημ(ωt)$$
Αυτό σημαίνει ότι το πλάτος της ταλάντωσης θα αυξάνεται όσο το $ω$ πλησιάζει το $ω_0$.

Με απόσβεση

Εδώ και αν δεν έχει αρκετά μαθηματικά. Θα βρούμε τα $α$ και $β$ ώστε η $y_μ=αημ(ωt)+βσυν(ωt) $ να είναι λύση της διαφορικής εξίσωσης. Διαδοχικά έχουμε
$$y_μ'=-βωημ(ωt)+αωσυν(ωt)$$
και
$$ y_μ''= -αω^2ημ(ωt)-βω^2συν(ωt) $$
Βάζοντάς τα στην διαφορική εξίσωση θα έχουμε
$$m\left(-αω^2ημ(ωt)-βω^2συν(ωt)\right) + b\left(-βωημ(ωt)+αωσυν(ωt)\right) + D\left(αημ(ωt)+βσυν(ωt)\right) \\ \equiv Αημ(ωt) \\ (-αmω^2-βbω + Dα)ημ(ωt)+(-βmω^2+αbω+βD)συν(ωt) \\ \equiv Αημ(ωt)$$
και άρα προκύπτει το σύστημα
$$-αmω^2-βbω+Dα=Α \\ -βmω^2+αbω+βD=0$$
Με λύση του συστήματος να είναι η (φαίνεται δύσκολο αλλά είναι πρωτοβάθμιο)
$$α=-\frac{A (D -m ω)^2}{-b^2 ω^2-(D-m ω^2)^2} \\ β =-\frac{A b ω}{b^2 ω^2+D^2-2 D m ω^2+m^2 ω^4}$$
Η μερική λύση λοιπόν είναι η
$$\frac{A (D -m ω)^2}{b^2 ω^2+(D-m ω^2)^2}ημ(ωt)-\frac{A b ω}{b^2 ω^2+D^2-2 D m ω^2+m^2 ω^4}συν(ωt)$$
Σας θυμίζω από τριγωνομετρία ότι η προηγούμενη παράσταση είναι ισοδύναμη με μία $Rημ(ωt+φ)$ με $$R=\sqrt{\left(\frac{A (D -m ω)^2}{b^2 ω^2+(D-m ω^2)^2}\right)^2+\left(\frac{A b ω}{b^2 ω^2+D^2-2 D m ω^2+m^2 ω^4}\right)^2} \\ = \frac{Α}{\sqrt{b^2 ω^2+(D-m ω^2)^2}}$$
και
$$φ=τοξεφ\left(\frac{m ω^2-D}{b ω}\right) $$
Η πλήρης λύση λοιπόν είναι η
$$x(t)=c_1ημ(ωt)+c_2συν(ωt)+ \frac{Α}{\sqrt{b^2 w^2+\left(d-m w^2\right)^2}}ημ(ωt+φ)$$
Θα μελετήσουμε ως προς $ω$ την παράσταση
$$b^2 ω^2+(D-m ω^2)^2$$
αφού όσο πιο μικρή είναι, τόσο μεγαλώνει το πλάτος. Με παραγωγίσεις και μηδενισμούς και... (για μέγιστα και ελάχιστα) έχουμε ότι
  • Αν $b^2 \ge 2Dm$ η ποσότητα αυξάνει και άρα δεν υπάρχει ενδιαφέρον
  • Αν $b^2 \lt 2Dm$ έχουμε ελάχιστη ποσότητα στο $ω=\sqrt{\frac{D}{m}-\frac{b^2}{2m^2}}$

Συντονισμός

Παρατηρήσατε ότι στις προηγούμενες περιπτώσεις όταν η συχνότητα της $f$ γινόταν ίση με $ω=\sqrt{\frac{D}{m}-\frac{b^2}{2m^2}}$ και ισχύει η σχέση $b^2 \lt 2Dm$, το πλάτος της ταλάντωσης γίνεται μέγιστο ή τείνει στο άπειρο. Τότε η δύναμη προσφέρει με τον "καλύτερο" δυνατό τρόπο ενέργεια στο σύστημα και το φαινόμενο αυτό ονομάζεται συντονισμός.

Εφαρμογή

Στο widget μπορείτε να πειραματιστείτε με διάφορες τιμές των παραμέτρων. Θυμίζω ότι για συντονισμό θα πρέπει να βάλετε $ω=\sqrt{\frac{D}{m}-\frac{b^2}{2m^2}}$ και $b^2 \lt 2Dm$

Τρίτη 19 Αυγούστου 2014

Ταλαντώσεις με απόσβεση

Στην προηγούμενη ανάρτηση πήρατε μια ιδέα από χρήση διαφορικών εξισώσεων. Στην παρούσα ανάρτηση θα αναγκαστώ να αναφερθώ σε μαθηματικά εκτός ύλης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν είναι κατανοητά.

Θα χρειαστείτε

Πρώτα από όλα θα πρέπει να ρίξετε μια ματιά στη προηγούμενη ανάρτηση (πατήστε εδώ) που εξηγεί τις Γραμμικές Αρμονικές Ταλαντώσεις. Πέραν αυτών θα χρειαστείτε:
  • Απλές ομογενείς γραμμικές διαφορικές εξισώσεις 2ου βαθμού
  • Λύση τριωνύμου (και την περίπτωση που $Δ<0$)
  • Λίγο από εκθετικές συναρτήσεις
Τα δύο τελευταία τα γνωρίζετε από Γ και Β Λυκείου αντίστοιχα. Για το πρώτο θα το εξηγήσω αμέσως τώρα.

Λίγο από διαφορικές εξισώσεις

Η γενική μορφή απλής ομογενούς διαφορικής εξίσωσης 2ου βαθμού είναι η εξής
$$α x''(t) +β x'(t)+γ x(t)=0$$
Για να λυθεί θα πρέπει πρώτα να βρούμε τις ρίζες της αντίστοιχης εξίσωσης
$$α y^2+β y+γ=0$$
Όπως γνωρίζετε υπάρχουν τρεις περιπτώσεις ανάλογα με την διακρίνουσα. Έτσι λοιπόν έχουμε:

Διακρίνουσα Λύσεις Λύση Διαφορικής
$Δ\gt0$ $y_1,y_2\in\mathbb{R}$ $x(t)=c_1e^{y_1 t}+c_2e^{y_2 t}$
$Δ=0$ $y_1=y_2\in\mathbb{R}$ $x(t)=c_1e^{y_1 t}+c_2te^{y_1 t}$
$Δ\lt0$ $y=y_1\pm iy_2\in\mathbb{C}$ $x(t)=e^{y_1 t}(c_1ημ(y_2 t)+c_2συν(y_2 t))$

Λίγο από τα προηγούμενα

Ας εφαρμόσουμε την περίπτωση απλής γραμμικής ταλάντωσης. Έχουμε την διαφορική
$$m x''(t) + D x(t)=0 $$
Το αντίστοιχο τριώνυμο είναι το
$$m y^2 + D =0$$
του οποίου η διακρίνουσα είναι $Δ=-4mD<0$ και άρα η λύση του είναι η
$$y=\frac{0\pm \sqrt{Δ}}{2m}=\frac{2i\sqrt{mD}}{2m} \\ y=i\sqrt{\frac{D}{m}}$$
συνεπώς η λύση της διαφορικής είναι η
$$x(t)=e^{0 t}(c_1ημ(\sqrt{\frac{D}{m}} t)+c_2συν(\sqrt{\frac{D}{m}} t))  \\ x(t)=c_1ημ(\sqrt{\frac{D}{m}} t)+c_2συν(\sqrt{\frac{D}{m}} t) $$
όπως περιμέναμε.

Στην ουσία

Ας γυρίσουμε στο τωρινό θέμα, δηλαδή της ταλάντωσης με απόσβεση. Η απόσβεση σε μία ταλάντωση είναι ουσιαστικά μια δύναμη αντίθετη της κίνησης και ανάλογη της ταχύτητας. Οι δυνάμεις που ασκούνται στο σώμα λοιπόν ικανοποιούν την σχέση
$$\Sigma F = -D x-bv$$
Η ταχύτητα γνωρίζουμε ότι ισούται με $v=x'(t)$ και άρα έχουμε την διαφορική εξίσωση
$$m x''(t) + b x'(t) + D x(t) =0$$
Το αντίστοιχο τριώνυμο είναι το
$$m y^2+b y + D =0$$
που έχει διακρίνουσα
$$Δ=b^2-4mD$$
Διακρίνουμε τις τρεις περιπτώσεις

Περίπτωση Λύσεις Λύση Διαφορικής
$b^2 \gt 4mD$ $y_{1,2}=\frac{-b \pm \sqrt{b^2-4mD}}{2m}$ $x(t)=c_1e^{\frac{-b + \sqrt{b^2-4mD}}{2m} t}+c_2e^{\frac{-b - \sqrt{b^2-4mD}}{2m} t}$
$b^2 = 4mD$ $y_1=y_2=\frac{-b}{2m}$ $x(t)=c_1e^{\frac{-b}{2m} t}+c_2te^{\frac{-b}{2m} t}$
$b^2 \lt 4mD$ $y=\frac{-b \pm i\sqrt{4mD-b^2}}{2m}$ $x(t)=e^{\frac{-b}{2m} t}(c_1ημ(\frac{\sqrt{4mD-b^2}}{2m} t)+c_2συν(\frac{\sqrt{4mD-b^2}}{2m} t))$


Για να δούμε αν θα καταφέρω να τα εξηγήσω "καλά".

Περίπτωση $b^2 \gt 4mD$

Για την πρώτη περίπτωση παρατηρούμε ότι $-2b \lt -b\pm \sqrt{b^2-4mD} \lt 0$ γιατί πολύ απλά $\sqrt{b^2-4mD}\lt b$. Αυτό σημαίνει ότι στην λύση της διαφορικής εξίσωσης, οι εκθέτες είναι και οι δύο αρνητικοί. Επειδή $\lim_{t \to \infty}e^{-at}=0$ όταν $a \gt 0$ η $x(t)$ τείνει εκθετικά (πολύ γρήγορα) στο $0$ χωρίς ταλάντωση.

Περίπτωση $b^2 = 4mD$

Στην δεύτερη περίπτωση αρκεί να μελετήσουμε την $x(t)=e^{\lt 0}(α+βt)$. Το όριο αυτής της συνάρτησης στο άπειρο είναι $0$ (αποδυκνύεται και με L'Hospital), αλλά όχι τόσο γρήγορα όπως στη προηγούμενη περίπτωση. Επίσης δεν εκτελεί ταλάντωση το σώμα.


Περίπτωση $b^2 \lt 4mD$

Στην τρίτη περίπτωση μπορούμε να απλοποιήσουμε τα πράγματα (όπως στην περίπτωση της ΓΑΤ) και να έχουμε την λύση
$$Ae^{\frac{-b}{2m} t}ημ(\frac{\sqrt{4mD-b^2}}{2m} t + φ) $$
με $A=\sqrt{c_1^2+c_2^2}$ και $φ=τοξεφ(\frac{c_2}{c_1})$. Έχουμε δηλαδή γινόμενο εκθετικής (φθίνουσας) με τριγωνομετρική. Το όριο γνωρίζουμε ότι μηδενίζεται στο άπειρο.

Αν θυμηθείτε από την προηγούμενη ανάρτηση τον συντελεστή της τριγωνομετρικής συνάρτησης τον ονομάσαμε πλάτος. Εδώ έχουμε την διαφορά ότι το πλάτος είναι μεταβλητό και ισούται με
$$Ae^{\frac{-b}{2m} t}$$
Επίσης το μέτρο της γωνιακής ταχύτητα τώρα ισούται με
$$ω=\frac{\sqrt{4mD-b^2}}{2m} \\ ω=\sqrt{\frac{D}{m}-\frac{b^2}{4m^2}}$$
Δηλαδή το μέτρο είναι σταθερό και μικρότερο από το αντίστοιχο της ΓΑΤ

Συγκεντρωτικά


Περίπτωση Ταλάντωση? Πλάτος Μέτρο Γωνιακής Ταχύτητας
$b=0$ Ναι Σταθερό $A$ $\sqrt{\frac{D}{m}}$
$b\neq0$ και $b^2 \gt 4mD$ Όχι - -
$b\neq0$ και $b^2 = 4mD$ Όχι - -
$b\neq0$ και $b^2 \lt 4mD$ Ναι Μεταβλητό $Ae^{-\frac{b}{2m} t}$ $\sqrt{\frac{D}{m}-\frac{b^2} {4m^2}}$

Εφαρμογές

Μπορείτε να δοκιμάσετε όλα αυτά στο παρακάτω widget.

Επόμενα

Στην επόμενη ανάρτηση θα ασχοληθούμε με εξαναγκασμένη ταλάντωση.

Δευτέρα 18 Αυγούστου 2014

Ταλαντώσεις

Οι ταλαντώσεις ίσως είναι η αφορμή για το ξεκίνημα αυτού του ιστολογίου. Πιο συγκεκριμένα, οι διαφορικές εξισώσεις. Ίσως μέχρι το τέλος καταφέρω να σας μεταδώσω λίγο από τον ενθουσιασμό που ένιωσα εγώ όταν τα πρωτομελέτησα μέσα από εργασίες που εκπονούσα.

Θα χρειαστείτε

Από κεφάλαια

  • Παράγωγοι
  • Τριγωνομετρία

Από θεωρήματα

  • Θεώρημα σταθερής συνάρτησης

Ξεκινάμε

Περίπτωση Απλής Αρμονικής Ταλάντωσης (ΑΑΤ)

Δηλαδή, η δύναμη που ασκείται στο σώμα είναι της μορφής
$$ \Sigma F = - D x $$
Αλλά σύμφωνα με τον 2ο νόμο του Νεύτωνα
$$ \Sigma F = ma$$
Οι δύο προηγούμενες σχέσεις μας δίνουν
$$ ma=-Dx $$
Για να περάσουμε λίγο στα μαθηματικά! Εδώ η μετατόπιση, δηλαδή το $x$, είναι συνάρτηση του χρόνου, συνεπώς είναι πιο σωστό να γράφουμε $x=x(t)$. Γνωρίζουμε επίσης ότι η επιτάχυνση ισούται με
$$ a=x''(t) $$
Αν τα συνδέσουμε τα προηγούμενα μας δίνουν την διαφορική εξίσωση
$$ m x''(t) + D x(t) = 0$$
Αν και δεν φαίνεται δύσκολη η λύση της, η μελέτη της είναι ίσως το πιο βασικό κεφάλαιο στο αντίστοιχο μάθημα στο Πανεπιστήμιο.

Γενικός Τύπος

Αυτή η διαφορική εξίσωση ονομάζεται "Ομογενής διαφορική εξίσωση 2ου βαθμου με σταθερούς συντελεστές" και η γενική λύση της είναι η
$$ x(t) = c_1 ημ(\sqrt{\frac{D}{m}} t)) + c_2 συν(\sqrt{\frac{D}{m}} t) $$
Με χρήση του τύπου
$$ α ημ(θ) + β συν(θ) = Α ημ( θ+φ)$$
όπου $Α=\sqrt{α^2+β^2}$ και $φ=τοξεφ(\frac{β}{α})$ έχουμε τελικά τον γνωστό τύπο
$$ x(t) = Α ημ( \sqrt{\frac{D}{m}} t + φ) $$
Η γωνιακή συχνότητα ισούται με το μέτρο της γωνιακής ταχύτητας που δεν είναι παρά ο ρυθμός μεταβολής (παράγωγος) της γωνίας δηλαδή
$$ω=( \sqrt{\frac{D}{m}} t + φ)'=\sqrt{\frac{D}{m}}$$
ή ο γνωστός τύπος $mω^2=D$. Τα $c_1$ και $c_2$ εξαρτώνται από τις αρχικές συνθήκες και άρα και το $φ$ θα εξαρτάται από αυτές και θα ονομαστεί αναγκαστικά φάση. Επίσης ο συντελεστής $Α$ είναι η μέγιστη τιμή που παίρνει η μετατόπιση, και συνεπώς θα ονομαστεί πλάτος.

Με Γνώσεις Σχολείου

Για να λυθεί αυτή η διαφορική εξίσωση με μεθόδους Λυκείου, θα πρέπει να γνωρίζουμε τις αρχικές συνθήκες. Θα το λύσουμε με ένα παράδειγμα. Έστω λοιπόν ότι $m=1$, $D=100$, $x_0=1$ και $v_0=0$ οι οποίες με μαθηματικά μεταφράζονται σε $x(0)=1$ και $x'(0)=0$. Έτσι έχουμε να λύσουμε την διαφορική
$$ x''(t)+100x(t)=0$$
Υπάρχουν πολλοί τρόποι επίλυσης. Ας τη λύσουμε με προσθαφαίρεση. Πολλαπλασιάζουμε με $ημ(10t)$ και προσθαφαιρώντας το $10συν(10t)x'(t)$ έχουμε:
$$ ημ(10t)x''(t) + 10συν(10t)x'(t) - 10συν(10t)x'(t) + 100ημ(10t)x(t) = 0 \\ (x'(t)ημ(10t) - 10συν(10t)x(t))' = 0 \\ x'(t)ημ(10t) - 10συν(10t)x(t) = c $$
Αντικαθιστώντας το $t=0$ έχουμε ότι $c=10$. Στην περίπτωση που μηδενίζεται το $ημ(10t)$ απαιτούμε αναγκαστικά $x(t)=1$. Σε διαφορετική περίπτωση και διαιρώντας με $ημ^2(10t)$ εχουμε
$$ \frac{ x'(t)ημ(10t) - 10συν(10t)x(t) } {ημ^2(10t)}=\frac{10}{ημ^2(10t)} \\ (\frac{x(t)}{ημ(10t)})'=(σφ(10t))' \\ \frac{x(t)}{ημ(10t)}=σφ(10t) +c \\ x(t)=ημ(10t)(σφ(10t)+c)$$
Σύμφωνα με τις αρχικές συνθήκες το $c=0$ και έτσι καταλήγουμε στον τύπο
$$x(t) = συν(10t)$$
που είναι ισοδύναμος με τον
$$x(t)=ημ(10t - \frac{\pi}{2})$$
Έλέγχοντας τον περιορισμό που πήραμε έχουμε
$$  x(t) =  \begin{cases}  ημ(10t - \frac{\pi}{2})  & \text{ αν $ημ(10t)\neq0$} \\   1  & \text{ αν $ημ(10t)=0$} \\  \end{cases} $$
ή με μία συνάρτηση
$$x(t)=ημ(10t - \frac{\pi}{2})$$

Παίζοντας με Εφαρμογές

Στο παρακάτω widget μπορείτε να βάλετε τιμές της μάζας, της σταθεράς και συνθήκες που εσείς θέλετε και να δείτε την λύση και τη γραφική παράσταση.


Χαζεύοντας στο youtube

Επόμενα

Στην επόμενη δημοσίευση θα μελετηθεί η Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση με απόσβεση

Κυριακή 17 Αυγούστου 2014

Μια αρχή

Γεια σας, είτε είστε μαθητές είτε είστε... ότι θέλετε.

Πολλοί μαθητές δεν γνωρίζουν τον πανέμορφο κόσμο των μαθηματικών κατά την διάρκεια του έτους, περισσότερο λόγω του "γνωστού" διαβάσματος, και μόλις φτάσουν στο τέλος με έκπληξη μου αναφέρουν "κύριε, τελικά όλα μαθηματικά ήταν". Γι αυτό λοιπόν, με το παρόν ιστολόγιο θα αναφέρομαι σε έννοιες της φυσικής οι οποίες εξηγούνται πλήρως με μαθηματικά.

Το επίπεδο των μαθηματικών που θα χρησιμοποιήσω, θα προσπαθήσω να μείνει στο επίπεδο της Γ Λυκείου, ώστε να παραμείνουν κατανοητά από τους μαθητές. Επειδή όμως είμαι φανατικός της άποψης ότι τα παιδιά θα πρέπει να διαβάζουν και να ανακαλύπτουν μόνοι τους την γνώση, θα αναφέρομαι και σε πιο προχωρημένο επίπεδο με παραπομπές σε άρθρα (και ξενόγλωσσα) ή σε ολοκληρωμένη θεωρία όσων χρησιμοποιώ, ώστε να μπορείτε να εντρυφήσετε όσο θέλετε.

Βέβαια, θα υπάρχει και η δυνατότητα διαδραστικής μελέτης μέσα από εφαρμογές όπως το wolframalpha ή το geogebra ή ακόμα χρησιμοποιώντας γλώσσες προγραμματισμού, παραμετρικοποιώντας όσο θέλετε εσείς το εκάστοτε θέμα.

Οπότε θα προσπαθήσω να μάθετε τα πάντα περί:
  1. Ταλαντώσεων
  2. Κυμάτων
  3. Μηχανικής Στερεού Σώματος
  4. Κρούσεων